Núcleo de Rianxo. Porto. Vila mariñeira

Sobre este patrimonio

O concello de Rianxo é un municipio do litoral galego, situado ao sur da provincia da Coruña, na marxe dereita da ría de Arousa e da desembocadura do río Ulla.

O municipio limita ao norte cos concellos de Lousame e Rois, ao oeste co de Boiro, e ao leste con Dodro e, a través da ponte sobre o río Ulla, con Catoira, na provincia de Pontevedra, e ao sur coa ría de Arousa, pertencente á comarca do Barbanza.

Rianxo conta cun casco antigo composto por multitude de estreitas rúas empedradas típicas dos barrios mariñeiros. Tamén é coñecida como vila dos escudos, xa que nas fachadas das casas pódese observar gran cantidade de labras heráldicas. Isto débese a que foron moitos os señores feudais que se estableceron nesta localidade con poderío medieval.

A Casa Consistorial localízase na Praza de Castelao, onde tamén se atopan a Alameda e o Santuario da Virxe de Guadalupe. Este santuario foi construído polo mestre canteiro Bartolomé González sobre outro anterior, o de Nosa Señora da Cruz. Acolle unha imaxe da Virxe de Guadalupe realizada no século XVIII, en pasta de papel, polo relixioso rianxeiro Fray José de Santiago. A virxe de Guadalupe é de grande devoción entre os rianxeiros, tamén é denominada como "A Virxe Moreniña". Preside as festas máis importantes de Rianxo, que se celebran en setembro. Destaca tamén nesta praza a "Casa do Coxo" e o "Cuartel Vello". Este último era unha antiga botica e escola de nenos que pasou a ser Cuartel de Armas e Cuartel da Garda Civil. Actualmente, alberga o Museo do Mar e a Casa da Cultura.

Na Rúa de Abaixo naceron ou viviron ilustres rianxeiros de todos os tempos, moi ligados á política e ás letras galegas contemporáneas. Os máis destacados foron Alfonso Daniel R. Castelao, pai do nacionalismo galego, ou Rafael Dieste, destacado intelectual e poeta nado en 1899 pertencente á "Xeración do 27". Desde esta rúa accedemos á Praza de Rafael Dieste, onde nos atoparemos co Pazo de Martelo, construción que se asenta sobre a torre medieval de Paio Gómez Chariño (século XIV), de estilo barroco. Dispón dunha gran balcón de pedra e alberga a Biblioteca Pública Municipal. O edificio foi declarado Monumento Histórico-Artístico en 1973. A praza de Rafael Dieste conta tamén cun cruceiro de estilo barroco que aínda conserva algúns trazos de policromía, que se lle atribúe ao escultor José Ferreiro de Noia. Completa a escena a igrexa parroquial de Santa Comba, que foi construída a finais do século XV.

Entre as rúas da vila accedemos a "A Praciña" onde atoparás "as casas do remo". Chámanse así porque a anchura das súas fachadas medíase, precisamente, cun remo, o que garantiría que se repartisen os terreos de xeito equitativo entre os mariñeiros. Ademais, estas casas estaban antigamente ao lado do mar. Esta praza tamén está presidida por un dos cruceiros máis antigos de Rianxo e posiblemente de toda Galicia.

Na zona portuaria, á que se accede a través dun curioso pasadizo desde esta praza, atopámonos coa capela de San Bartolomeu. O inmoble atopábase orixinalmente situado nun illote e uniuse á terra como consecuencia dos recheos portuarios. Un gran dique de abrigo de forma rectangular encárgase de amparar o porto. Desde aquí obtemos unha fermosa panorámica da fachada marítima e da Serra do Barbanza. Tamén se poden ver diferentes embarcacións que compoñen a frota rianxeira, como os "bateeiros" utilizados na recollida do mexillón, ou pequenos barcos de cerco e botes de pesca artesanal e marisqueo, así como embarcacións tradicionais como a "Xeiteira". A lancha "xeiteira", foi primordial no desenvolvemento da industria pesqueira en Galicia desde o século XVIII ata mediados do XX para a pesca de peixe pequeno, entre eles a sardiña. Na actualidade, pódese contemplar no porto de Rianxo, unha réplica de "lancha de xeito", a chamada, "xeiteira", propiedade do concello.

Rianxo posúe a maior frota de "xeiteiros" de toda Galicia, isto só é posible grazas ao agarimo e ao bo saber facer de uns homes que poñen todo o seu sentimento no seu traballo.

Unha vez no porto, podemos percorrer o paseo de Manuel Antonio, presidido por unha liña de xardíns onde podemos contemplar monumentos en honra de "Manuela", de Castelao, Rafael Dieste, Manuel Antonio, A Rianxeira, Rosalía de Castro e Brea Segade, acabando o paseo no porto de Setefogas. Xusto nel, iníciase o Paseo Marítimo que une a vila de Rianxo coa Praia da Torre (Taragoña).

Para saber máis

O termo Rianxo posúe certo halo de misterio: ¿quere dicir río ancho" ou "ríe o anxo"?, posiblemente signifique curva, ángulo da ría, facendo referencia á súa situación no vértice inicial da ría de Arousa, na costa occidental de Galicia.

Rianxo está habitado desde o paleolítico, consérvanse varias evidencias das distintas culturas que se asentaron no seu espazo: preceltas, celtas e romanos, grazas aos abundantes restos arqueolóxicos. En calquera caso, a través da historia constátase unha especial vinculación dos poboadores da zona co mar, fonte de sustento e comunicación. Aínda hoxe en día, supón un elemento substantivo da súa personalidade, da súa cultura e da súa economía.

Rianxo é un pobo que vive do mar, isto débese á arraigada tradición mariñeira deste pobo, ademais dun arte de pesca denominado "o xeito". Este arte de pesca aplícase a todo instrumento empregado para as capturas de animais mariños. Neste caso concreto, atopámonos cun arte das chamadas de enmalle de deriva, posto que o peixe é interceptado cando se vai desprazando e queda atrapado entre as mallas da rede. Pódese traballar pola noite "axexo" ou ao amencer "luzada". O aparello está botado durante unha hora e media e cada certo tempo levántase uns metros para comprobar o nivel de capturas. O alzado definitivo pode realizarse a man por medio dun carro "rulo de madeira", ou por medio dunha máquina mecánica. Un tripulante é o encargado do alzado e o resto desenmalla as capturas. Trátase dun proceso delicado posto que a calidade das capturas depende deste paso.

A tempada de pesca en Rianxo vai de abril a novembro. Este arte é selectivo, só enmalla sardiña, "xouba" (sardiña de tamaño entre 11 e 14 centímetros), sendo esta última captura a máis prezada, bocarte e todas as especies de superficie, sendo inofensiva para o resto das especies. "O xeito" é moi respectuoso coas capturas, chegando estas sempre nas mellores condicións de consumo aos mercados locais.

Os mariñeiros de Rianxo seguen pescando do mesmo xeito que o facían os seus pais e os seus avós. "O mar feito tradición" (o mar feito tradición), é unha frase que en Rianxo non carece de significado, o respecto ás tradicións vén a ser, para eles unha forma "xeito" de entender a vida.

Rianxo é cuna de grandes ilustres escritores galegos como Manuel Antonio, que cruzou como piloto e en navegación a vela, os distintos meridianos, reflectindo nos seus poemas a cósmica grandeza e melancolía do Atlántico. Morreu en 1929, en plena xuventude. Tamén rianxeiro é Alfonso Daniel R. Castelao, fillo de mariñeiros e un dos máximos líderes do galeguismo, impulsor do movemento populista "As Ligas Agrarias". Home polifacético, ademais de estudar a carreira de Medicina, tamén era debuxante, pintor, escritor, etnógrafo, ensaísta... Fundou en Arxentina a rondalla "Castelao", que contou con Ángel Romero, coñecido como o autor da canción "Rianxeira", como director.

Existe unha ruta de Castelao que propón a visita a 19 lugares da vila vinculados á súa vida, obra e legado. Entre eses espazos cabe mencionar a igrexa parroquial de Santa Comba, onde foi bautizado en 1886 e recibiu tamén a Primeira Comunión, Confirmación e onde se celebraría o funeral pola súa morte en 1950. No cemiterio de Rianxo están enterrados os primos de Castelao (os irmáns Insua) e os seus amigos Manuel Antonio e Rafael Dieste.

No peirao de Setefogas coñeceu Castelao a Ramón Fernández Mato, porque o pai deste construíuno. Mato era presidente do Celta de Vigo e fundador de El Pueblo Gallego. Logo coincidirían na tuna compostelá, da que Mato era presidente.

Dentro dos ilustres personaxes da época, un non se pode esquecer de Alonso Fernández de Bastón (cobrador de dezmos). El construíu en 1671 a capela da Cruz, chamada hoxe Capela de Guadalupe e cuxa Virxe "A Moreniña", é símbolo de Rianxo.

Para coñecelo mellor

Situado na comarca do Barbanza, Rianxo é un municipio que limita coa desembocadura do río Ulla e forma a división entre as provincias da Coruña e Pontevedra. O seu nome está asociado á famosa canción La Rianxeira e á Virxe de Guadalupe, a súa patroa. O territorio está dividido nas parroquias de O Araño, Asados, Isorna, Leiro, Rianxo e Taragoña. No ano 1821, a comarca contaba con tres concellos: Rianxo, Taragoña e Asados. Con todo, en 1836, coa reorganización territorial só permaneceu Rianxo. Na vila rianxeira destacan diferentes monumentos que forman un conxunto patrimonial histórico-artístico: a Capela da Nosa Señora de Guadalupe, de estilo gótico mariñeiro, foi fundada no ano 1671 sobre outra anterior de 1561; as casas de famosos escritores como Alfonso Rodríguez Castelao, Manuel Antonio e Rafael Dieste; a praza dedicada a este último autor e o Pazo de Martelo, e a ruta pola zona marítima.

O paseo pola costa de Rianxo coñécese por tres nomes: Paseo do Muíño, paseo da Ribeira ou de Manuel Antonio. Nel pódense ver diferentes obras artísticas dedicadas a estes tres literatos: bustos en bronce de Castelao e Manuel Antonio, unha escultura en cerámica de Rafael Dieste ou unha estatua en granito de Rosalía de Castro.

A principal actividade económica deste municipio é a pesca e as fábricas de conservas. Durante o século XIX as de salgadura tiveron moito peso. O porto de Rianxo conta cunha gran importancia e nel predominan barcos mexilloeiros e de pesca de baixura. Enfronte del atópase a lonxa, cuxas instalacións merecen ser visitadas.