Centro histórico de Tui. Catedral. Capela San Telmo. Patrimonio xudeu

Tui

Sobre este patrimonio

Tui ten un Conxunto Histórico-artístico no que destacan elementos arquitectónicos como a Catedral de Santa María, o Convento de San Francisco ou a Capela de San Telmo representante do barroco portugués. Tamén outros máis recentes como a ponte internacional obra do enxeñeiro rioxano Pelayo Mancebo de 1886, que une Tui con Portugal. É cidade episcopal e era capital dunha das sete antigas provincias do Reino de Galicia. Conserva un exemplo de urbe medieval que se ergue nun pronunciado promontorio coroado pola Catedral. Para acceder á súa zona monumental é mellor facelo camiñando polo Paseo da Corredera que se atopa aos pés do casco antigo. Sube polas súas estreitas e empinadas rúas e xirando á dereita atópase A Catedral de Santa María. É un tipo de catedral-fortaleza de estilo románico e gótico que se comezou a construír ao longo do século XII. O carácter defensivo da cidade medieval vén denotado pola presenza de murallas e fortificacións, dada a súa importancia estratéxica como cruce e confluencia de camiños. O paseo continúa descendendo en dirección ao Miño e preséntase a Capela de San Telmo do século XVIII e é unha igrexa que expresa o Barroco portugués do momento. Deseñado polo monxe franciscano Frei Mateo de Jesús María. Debido ás características estilísticas desta capela pódese dicir que é un dos edificios máis significativos e singulares de Galicia, e é a única igrexa netamente de estilo barroco portugués que hai no país. Foi levantada sobre a casa onde morreu este santo dominico no século XIII, iniciándose a súa construción cara a 1769 aínda que a súa data de finalización demorouse ata 1803. A capela ten planta en cruz grega ou central. Destaca a súa cúpula gallonada e os interesantes frescos de principios do século XIX. En Tui tamén se atopa un remanente da comunidade xudeoconversa de influencia histórica xa que participou na recuperación económica e demográfica no territorio tudense, influíndo, así mesmo, na economía atlántica co control comercial de portos como o de Baiona. Ata o século XV o núcleo orixinal da xudería estaba nas proximidades da sinagoga, na rúa Oliveira e posteriormente na próxima rúa de Canicouba. Estas dúas rúas manteñen en boa parte intacto o trazado e o encanto medievais. Despois atópanse elementos dispersos polo casco antigo. Como a Torre do Xudeu na rúa Tyde e, na mesma zona, vivendas como o caserón dos Sarmiento-Celaya, edificado no solar da sinagoga, que probablemente se conserva en boa medida na adega. Na rúa de Canicouba é posible atopar a casa de Salomón, propiedade do mercador Salomón Çaadia xusto nos anos anteriores á expulsión. A tipoloxía da casa, aberta arredor dun patio, é moi pouco habitual en Galicia e máis propia do centro e o sur da península, probablemente lugar de orixe do propio Salomón Çaadia. Na propia Catedral de Tui atópase un elemento curioso, unha menorá gravada nunha das pedras do claustro da catedral, que reflectiría que xa no século XIII existía unha comunidade xudía organizada e capaz de contribuír a esta importante edificación. Ademais de pezas significativas como o cáliz gótico «Abraan y Jaqó» e outra peza, o chamado relicario de coco, que sería obra de Aaron Amín. O máis singular dos tesouros relacionados co pasado sefardí de Tui son os sambenitos que se conservan na catedral, únicos en toda Europa. Son unha colección de cinco lenzos nos que se nomea a 14 penitenciados entre os anos 1617 e 1621.

Para saber máis

A ocupación do espazo de Tui foi ininterrompida desde tempos prerromanos. Así existiu unha primitiva basílica paleocristiá dos séculos V-VI, en tempos do Reino Suevo. Baixo a xurisdición do bispo Afonso II (1100-1130) tratouse de erguer unha catedral, pero foi o bispo Paio Méndez (1131-1155), ao que Afonso VII lle doara unha torre fortificada na parte alta da diócese en 1142, quen levou a cabo o proxecto. Anteriormente Dona Urraca, irmá de Afonso VI e do Rei García, fixo constar nunha escritura que se construíse unha catedral en honra de Santa María para repoñer a nova sede episcopal. Ao longo do século XII a catedral comezou a tomar forma despois de períodos de axitación polas invasións sarracenas e normandas, é cando a cidade é erixida novamente como sede episcopal. En 1180 executáronse as obras do levantamento da Igrexa Catedral dedicada a Santa María, xunto á fortificación. De cara ao final do primeiro terzo do século XIII procedéuse á cubrición das bóvedas e no 1232, durante o bispado de Esteban Egea (1218-1239) tivo lugar a consagración do templo catedrático en 1225. Vén sendo unha das primeiras construcións de estilo gótico de toda a Península Ibérica. A Catedral de Santa María de Tui mestura os dous estilos, románico e gótico, que dan o aspecto de catedral-fortaleza polo carácter defensivo da cidade, denotado tamén pola presenza de murallas e fortificacións froito do seu enclave estratéxico como cruce e confluencia de camiños. A súa porta principal, tamén coñecida como Portada Occidental, caracterízase por ter un pórtico de arcos apuntados a modo de templete almenado fechado no século XIII. É de estilo gótico que a fan única e identificativa do espazo sacro ao que serve de antesala. Vense representadas a vida da Virxe María e a súa importancia na Historia da Salvación. Para acceder ao interior posúe unha porta de madeira do século XVIII e nela atópase a representación da Asunción da Virxe. Ten planta de cruz latina co brazo maior moi curto, e as naves teñen tres arcos. As naves menores da catedral están iluminadas por fiestras estreitas provistas de arquivoltas. A galería substitúese polo triforio, característico do estilo oxival e de tradición francesa. Presenta un amplo claustro que comezou a construírse a mediados do XIII, ten tramos do XIV e foi restaurado no XVI. Nel atópase ubicada a colección epigráfica e heráldica do conxunto catedralicio. Algunhas das pezas remontan á época visigoda, nas súas inmediacións tamén se atopa a Sala Capitular Románica do século XII. As galerías do claustro están formadas por grandes arcos apuntados de descarga que acollen no seu interior outros dous de dimensións máis reducidas sostidos por finas columnas de capiteis florais dobres. É o claustro máis antigo da comunidade galega, destaca o seu trazado seguindo a influencia cisterciense quizais do próximo mosteiro de Santa María de Oia. No interior atópase o Retablo da Expectación, popularmente coñecido como Altar da Preñada, situado no brazo sur, é de época barroca do século XVII. Representa á Virxe María embarazada, e ten figuras de Adán e Eva. A Capela de San Telmo ou Capela das Reliquias é un retablo con marcado carácter renacentista realizado ao longo do século XVI impulsado polo bispo Torquemada. Pola festividade de San Telmo, expóñense as reliquias para veneración dos fieis e devotos. O coro sitúase na Capela maior, realizado en 1699 por Castro Canseco. O espazo do coro estaba destinado a aqueles clérigos que formaban parte del para realizar os cantos e os oficios divinos. A porta Norte da catedral, ou de San Epitaceo, facendo referencia ao primeiro bispo da diócese e da cidade de Tui cuxa imaxe é apreciable colocada sobre un primitivo capitel de época prerrománica. O museo da catedral está ocupando o espazo da Capela de Santa Catalina. Nel expóñense ornamentos sagrados entre os que se poden ver a talla da Virxe coñecida como "A Patroa", datada de finais do XIV, a custodia procesional feita por Nápoles Mudarra en 1602 e restos do primitivo retablo maior de pedra calcaria.

Para coñecelo mellor

Tui é un municipio galego que se atopa situado na parte oriental da comarca do Baixo Miño, na provincia de Pontevedra. Esta localidade destaca pola súa proximidade a Portugal, por ser cidade episcopal e por contar cunha das catedrais máis famosas de Galicia, a Catedral de Santa María de Tui. A Catedral de Santa María é de estilo románico, aínda que foron engadíndose elementos góticos con posterioridade. Da parte románica, débese mencionar a súa nave transversal, a portada norte e, sobre todo, a Sala Capitular, datada do ano 1138 e considerada a maior sala capitular de España. Da parte gótica, destaca a Porta Principal, que está formada por estatuas de personaxes e escenas bíblicas. Ademais, o claustro tamén é de estilo gótico. Nas ruelas de Tui atopamos outros referentes culturais e turísticos, como o Convento das Encerradas dos séculos XVII-XVIII e a capela de San Telmo. Esta última é un exemplar único do barroco portugués en Galicia, xa que conta con planta en cruz grega ou central e cunha fermosa cúpula e frescos do século XIX. Por outra banda, Tui conserva a única casa xudía de Galicia, que data do século XV. De feito, o Concello de Tui organiza visitas guiadas para percorrer a historia xudía do municipio. Esta casa é coñecida como a Casa de Salomón.