Centro de A Pobra do Caramiñal. Barrio dos cataláns

Sobre este patrimonio

A Pobra do Caramiñal localízase na península do Barbanza, na provincia da Coruña. É un fermoso concello costeiro que limita cos concellos de Boiro, Ribeira e Porto do Son.

Esta vila, tal e como a coñecemos hoxe en día, é froito da unión de dous pobos de forte tradición mariñeira A Pobra do Deán e O Caramiñal. Percorrendo este fermoso pobo, podemos adentrarnos facilmente na súa interesante historia. Así, podemos visitar o núcleo histórico de O Castelo. Nel localízase a igrexa de Santiago da Pobra do Deán a cal destaca polos seus varios estilos (gótico mariñeiro), así como as súas capelas e o cruceiro do seu atrio. Esta capela forma parte do percorrido da Procesión do Nazareno ou Procesión das Mortallas, que se celebra o terceiro domingo de setembro, evento declarado como Festa de Interese Turístico de Galicia, tradición que se remonta desde o século XV. As diferentes capelas compóñense de varios estilos: plateresco, renacentista, barroco e neoclásico.

Nas inmediacións desta igrexa existen dous pazos: a Casa Grande de Aguiar, datada do século XVI e que foi reformada posteriormente e o pazo do Couto, que xunto coa igrexa e unha calzada do século XVIII forman un pequeno conxunto histórico digno da súa visita. Pola vila adentro pódese ver a igrexa de Santa María A Antiga do Caramiñal, que comezou a construírse no século XVI. Con todo, as obras non finalizaron ata case dous séculos despois, e mesmo no s. XX foi obxecto dalgunha ampliación.

Se continuamos o percorrido cara o mar, atopámonos co paseo marítimo de O Areos. Ao final do mesmo atópanse a igrexa de Santa María de O Xobre, do século XVIII, a casa reitoral, as ruínas do convento de San Antonio e os restos do castro de punta Ostreira.

No propio paseo atopámonos co antigo Barrio dos Cataláns. Recibe este nome porque foi o lugar escollido polos fomentadores cataláns, para o establecemento das súas factorías de salgadura de sardiña. Estes que chegaron á localidade a finais do século XIX, atraídos pola abundancia desa especie nas nosas costas. Inicialmente, os edificios constaban dunha única altura onde a vivenda familiar ocupaba un dos lados e o resto destinábase á actividade fabril. Posteriormente, os inmobles evolucionaron a construcións de dúas plantas, ubicando no piso superior o fogar familiar e a fábrica-almacén no baixo.

É ao longo desta época cando se produce unha reactivación da industria naval e das actividades pesqueira e portuaria, ligadas á vangarda dun sector que se convertería, co paso do tempo, nun dos piares económicos da vila, pois é a orixe do que hoxe en día é a industria conserveira.

A poucos metros do Barrio dos Cataláns pódese ver a Torre de Bermúdez, catalogada como Monumento Histórico Artístico de Interese Nacional e Ben de Interese Cultural e que alberga o Museo Valle-Inclán. O edificio, do século XVI, conta no seu exterior con figuras ornamentais, como gárgolas, mentres que no seu interior expoñen diversas imaxes e obxectos relacionados con este importante autor galego. Primeiras edicións dos seus libros, manuscritos, esculturas, pinturas ou carteis dos estreas das súas obras de teatro son algúns dos artigos que se poden atopar.

Para saber máis

A mediados do século XVIII houbo un movemento migratorio de cataláns, coñecidos como os fomentadores, que comezaron a asentarse polos pobos e vilas ao pé das rías de Vigo, Pontevedra e Arousa. Estes emprendedores, nun principio, adicábanse á salga da sardiña para a posterior venda e exportación. Nos anos seguintes, os que quedaron, adicáronse á industria conserveira.Enpraia de Os Areos atópase o barrio do Arenal ou Barrio dos Cataláns" polo que se distribúen unha serie de casas-fábrica de salga que construíron os cataláns a partir deste movemento. As construcións organízanse arredor dunha rúa que se atopa paralela á praia. Actualmente, hai unha estrada e un paseo, pero enténdese que antes non existía separación entre os inmobles e a zona do areal. A súa explicación vén dada polo proceso industrial, xa que cando non había peirao ou cando o barco de compra de peixe saturábase, para facilitar a descarga, as barcas coas capturas acudían directamente ao areal no que varaban para trasladar a pesca desde alí á industria e comezar o proceso da salga.Unos 140 cataláns asentáronse en A Pobra do Caramiñal e contábanse ata 16 fábricas de salga no ano 1830. Os edificios presentan unha tipoloxía arquitectónica característica que se foi modificando co paso do tempo. Orientábanse de maneira este-oeste para preservalos das inclemencias climáticas. Ao principio, estes edificios rectangulares constaban dunha única altura, onde a vivenda familiar ocupaba un dos lados e o resto destinábase á actividade fabril. Co paso do tempo, o inmoble evolucionou a unha construción de dúas plantas, onde no espazo superior se ubicaba o fogar familiar e a fábrica-almacén ocupaba o baixo. Esta tipoloxía, que serpenteou boa parte do litoral galego, practicamente desapareceu na actualidade. Aínda que en moitos casos en estado ruinoso, A Pobra do Caramiñal e o seu Barrio do Arenal ou dos Cataláns conforman un dos escasos exemplos existentes.En os seus inicios, os fomentadores desenvolvían a súa actividade en pequenos barracóns de madeira situados preto do mar e tiñan un carácter colonial. Adquirían dos mariñeiros a sardiña "escochada" (consistía en quitar a cabeza e destripado coa posterior deshidratación grazas á acción directa da sal) e cambiábana por produtos levantinos (viño, augardente, licores, aceite, xabón...).Co tempo, foron asentándose nas ribeiras e integrándose na sociedade galega co único obxectivo de explotar os recursos naturais das rías galegas, principalmente a sardiña. Unha gran parte dos beneficios reinvestíase na actividade dos saladoiros, con fortes investimentos en todo tipo de bens destinados a esta industria: edificios, embarcacións, redes e artes de pesca. Deste modo, xurdiron colonias e, con elas, novos espazos urbanos, verdadeiras colonizacións nas que os fomentadores seguían mantendo as súas costumes, a súa lingua e a súa existencia á marxe da vida dos naturais do lugar, o que incrementou os enfrontamentos coa poboación.Tres foron as innovacións introducidas polos fomentadores cataláns: as redes de arrastre (a xávega) -que eran máis produtivas que as redes de deriva (xeito e volantas)- e de cerco (chinchorro, traíña, xareta)

Para coñecelo mellor

as novas técnicas de salga -como o "salprensado", consistente na introdución en salmoura das sardiñas e o seu posterior prensado, fronte á técnica de "escochado"-, e os novos sistemas de traballo -coa privatización dos aparellos e a remuneración do traballo co salario-.A esterilización do peixe e o seu posterior envasado en recipientes herméticos, primeiro de vidro e despois en folla de lata, resulta unha maneira moito máis eficiente e duradeira de conservación que a salga. Así que a partir de 1880 comezaron co envasado en vidro de maneira manual, que posteriormente se modernizou en 1879 coa apertura da primeira fábrica de conservas moderna de Juan Goday Gual na Illa de Arousa."