BARRIO MARIÑEIRO. Embarcacións a flote. A Gamela

Baiona

Sobre este patrimonio

De construción sinxela, a base de táboas moi anchas, a gamela é un tipo de embarcación tradicional. A de A Guarda parece ser unha das embarcacións tradicionais máis antigas que se coñecen nas Rías Baixas. As gamelas eran construídas completamente de piñeiro, con apenas cinco táboas e unha característica forma rectangular, aínda que lixeiramente curvada na proa. Trátase dunha embarcación pequena, de madeira de uns 5 metros. Ten proa e popa achatadas e con fondo plano que se despraza a remo ou a vela. Actualmente a zona de popa está modificada para poder adaptar un motor fóra borda. Toma o seu nome dun recipiente, deriva do latín camella que significa vaso de beber", aínda que posteriormente se chamou "artesa" ou "maseira", recipiente grande para amasar o pan. De aí que esta embarcación tradicional en zonas da costa portuguesa se denomine masseira. O termo gamela esténdese por practicamente toda a costa de Galicia referíndose a calquera embarcación de fondo plano, entre elas os distintos tipos de chalanas. En Val Miñor a gamela foi por excelencia a embarcación máis utilizada, dise que a gamela de Baiona era tan característica que os mariñeiros eran capaces de distinguir escoitando o son dos seus remos unha de Baiona dunha de Panxón. O primeiro fin de semana de agosto trae consigo as tradicionais Festas da Anunciada en Baiona. De entre os festeiros, a regata de gamelas configúrase como un dos acontecementos claves, unha competición na que se pon a proba a resistencia de quen se atreve a empuñar os alongados remos destas embarcacións."

Para saber máis

Outros tipos de gamela que se atopan adoitan ter pequenas diferenzas para adaptarse ás peculiaridades ou hábitos pesqueiros de cada ría. Así a gamela de A Guarda ten unha relación eslora manga menor á coruxeira, polo que é máis ancha e o seu fondo ten máis curvatura, o que require unha costa onde o mar bate con máis forza. A gamela coruxeira foi construída orixinalmente por carpinteiros de ribeira de Coruxo (Vigo) como evolución do modelo guardés. Nesta tipoloxía enmárcanse tamén as gamelas de Cangas, Oia e Baiona. Estas últimas tamén responden ao nome de bacía. Ten un tamaño inferior ás outras variantes, é máis estilizada e estreita, cun fondo plano máis curvado que lle facilita poder varar na praia ao tempo que traballar en zonas de pedras próximas á costa. Por xeral ten corredores, cubertas a proa e popa e bancos. Cando usaba vela esta era ao terzo, con considerable martelo ou relinga. Tamén se atopa a gamela de Redes propia do porto de Redes na ría de Ares que se diferencia por un ancho case uniforme, os extremos curvos e a estampa rectangular alongada en popa. A veciña gamela portuguesa, moi similar á coruxeira. Pero en Vila Praia de Âncora, Viana do Castelo e outros portos próximos denominan masseira a unha embarcación tradicional cuxo orixe bebe da gamela guardesa. A gamela de Cambados, como as dornas, levaba tilla na proa e panel na proa e sempre corredores na cuberta. Chegando a acadar un tamaño considerable, conta cun gran timón e pode navegar a remos ou con vela latina. Dedicábase tanto ao arrastre como ao marisqueo a flote. Propio da vila do albariño era o loro, unha gamela deseñada para bogar e non velear. Por iso, a súa popa é máis estreita e o seu fondo ten unha maior curvatura. Ademais, o seu escaso calado lle permitía traballar con facilidade nos bancos marisqueiros mesmo con pouca auga. Gamela de Cabo de Cruz aúna a riqueza construtiva da dorna e a sinxeleza da gamela. Unha mestura que recolle as virtudes de ambas para adaptala á pesca con trasmallo e ao marisqueo no interior da Ría de Arousa. Algunhas das embarcacións tradicionais típicas na zona de Rías Baixas son: a Dorna, fabricada en madeira formando un tingladillo e caracterízase pola súa navegabilidade tanto a remos como a vela. Crese que ten unha procedencia viquinga polo seu parecido ao drakkar utilizado polos escandinavos. Os restos destas embarcacións, deixadas durante as invasións que tentaban asediar a costa, fixeron de patrón para que os carpinteiros navais crearan esta nova embarcación na época. Outra das embarcacións é o Galeón galego ou Galeón das rías que polo seu gran tamaño se utilizaba para o transporte de mercadorías e pesca entre os principais portos de Galicia. Construídos con madeira de carballo e piñeiro, foron utilizados aproximadamente ata a época dos 60 do século XX e moitos deles foron empregados posteriormente como bateas de mexillón nalgunha das rías de Galicia. A Trainera orixinaria da costa cantábrica que chegou a Galicia sobre o 1900, coincidindo co auxe da industria da salgadura. A trainera empezouse a utilizar, principalmente, para as labores de pesca de sardiña e xurel. Contaba con entre 6 e 8 bancada, impulsada a remo ou a vela caracterizábase pola súa fácil adaptabilidade e lixeireza. É moi frecuente ver competicións de traineras tanto en Cantabria como en Galicia ou o País Vasco.

Para coñecelo mellor

No casco histórico de Baiona podemos atopar a Casa da Navegación, coñecida tamén como Casa Carvajal. Nela, dáse a coñecer o papel tan importante que tivo este porto galego na historia da navegación Atlántica. Non en balde, este foi o primeiro porto de Europa en recibir a noticia do descubrimento de América. Ademais, o capitán Martín Alonso Pinzón atracou nas súas augas galegas na carabela Pinta no ano 1493. As embarcacións como as carabelas foron as utilizadas por Portugal e España a principios do século XV. Diferenciábanse das naos" por contar con unhas dimensións máis reducidas e por resultar máis lixeiras. Aínda así, a Gamela é o tipo de embarcación tradicional de pesca máis usada en Galicia, en especial na Ría de Vigo. Caracterízase por estar construída en madeira de piñeiro e, aínda que actualmente a maioría funcionen a motor, anteriormente eran de vela. Baiona é un municipio da provincia de Pontevedra que está situado ao sur das Rías Baixas e destaca por ser un barrio mariñeiro desde hai xa moitos anos."